Najstarsze mapy "państwa pabiańskiego" 1
Pierwszą mapę dóbr sporządzono w połowie XVIII wieku. Jak pisze Baruch: "[...] W protokole sesyjnym 1750 r. kapituła wyraża podziękowanie dwóm rewizorom, kanonikom Pruskiemu i Lipskiemu «za nakreślenie mapy włości pabiańskiej dla pożytku przyszłych pokoleń» [...]". Ponieważ — jak dalej czytamy — rewizorowie z reguły gościli krótko w dobrach pabianickich więc jest raczej mało prawdopodobne, aby sporządzona przez Pruskiego i Lipskiego mapa wyrysowana została w oparciu o pomiary geodezyjne. Baruch przypuszcza wiec, że musiał to być najprawdopodobniej odręczny rysunek. I w tym miejscu nasuwa się zasadnicze pytanie z racji tego, że również z roku 1750 pochodzi, nie wymieniana z nazwy przez Barucha, "Mappa Geometryczna Hrabstwa Pabianickiego Dziedzicznego Prześwietney Kapituły Katedral: Krakowskiey" 2, której autorem jest geometra Mathias Feutsch. Jej nazwa sugeruje, że została przygotowana w oparciu o pomiary terenowe. Czyżby więc w 1750 roku sporządzono dwie mapy? Jeśli tak to gdzie w takim razie znajduje się obecnie pierwsza z nich i czy w ogóle dotrwała do naszych czasów? A może Maksymilian Baruch mylił się, pisząc, że mapa Pruskiego i Lipskiego to zwykły rysunek, tym bardziej, że — jak wynika z tekstu — nie widział jej. Może więc jednak kapituła zatrudniła geometrę do sporządzenia dokładnej mapy? Ponadto, jeśli mamy do czynienia z dwiema mapami, oznaczałoby to, że kapituła nie była zbyt zadowolona z pracy Pruskiego i Lipskiego skoro w tym samym roku sporządzono drugą, dokładniejszą. Byłoby to zaprzeczeniem słów z protokołu sesyjnego z 1750 r. No cóż, pozostawmy tę zagadkę do rozwiązania profesjonalistom.
Kolejna mapa dóbr powstała w 1796 roku czyli już u schyłku istnienia "państwa pabiańskiego". Sporządził ją geometra Wincenty Odrowąż Pieniążek, z którym w 1792 roku kapituła zawarła kontrakt. Owocem czteroletniej, nieprzerwanej pracy była "Mappa Dóbr Hrabstwa Pabiianickiego Przeświętney Kapituły Krakowskiey Dziedzicznych mierzonych przez Wincentego Odrowąża Pieniążka Geometrę Przysięgłego w Roku 1796" 3. Jest to najdokładniejsza mapa obejmująca swym zasięgiem teren byłych dóbr pabianickich.
Równolegle z powyższą mapą Pieniążek przygotował szczegółową mapę klucza pabianickiego: "Dobra i grunta miasta Pabianic, wsiów Bychlewa, Jutrzkowic, Karniszewic, Piątkowiska i kolonii Olenderskich Chechła i Pawlikowic przez W.O. Pieniążka" datowaną również na 1796 rok. Najprawdopodobniej ta mapa również znajduje się w zbiorach AGAD w Warszawie.
Wymienionych map nie miał niestety przyjemności oglądać Maksymilian Baruch — o pierwszej pisze w trybie przypuszczającym, drugiej w ogóle nie wymienia z nazwy, a opis ostatniej kończy zdaniem: "[...] Cenne plany Pieniążka niewiadomo gdzie dziś się znajdują".
Na szczęście mapy Feutsch'a i Pieniążka zachowały się do naszych czasów i obecnie znajdują się w zbiorach Archiwum Głównego Akt Dawnych w Warszawie.
Opis najstarszych, niepublikowanych dotychczas szerzej zbiorów kartograficznych dotyczących Pabianic byłby niepełny bez wymienienia jeszcze jednego bardzo ciekawego zbioru. Jest nim szkic sytuacyjny zabudowań zamkowych sporządzony przez administrację pruską w roku 1809, opatrzony tytułem: "Plan von der Hofflage und Gebaeuden des koeniglichen Domainen Amts Pabianice" 4.
1 Mapy zamieszczone na pabianiciana.pl za pisemną zgodą Archiwum Głównego Akt Dawnych w Warszawie
2 "Mappa Geometryczna Hrabstwa Pabianickiego Dziedzicznego Prześwietney Kapituły Katedral: Krakowskiey", AGAD, sygn. Zb. Kart. 269-11
3 "Mappa Dóbr Hrabstwa Pabiianickiego Przeświętney Kapituły Krakowskiey Dziedzicznych mierzonych przez Wincentego Odrowąża Pieniążka Geometrę Przysięgłego w Roku 1796", AGAD, sygn. Zb. Kart. 222-13
4 "Plan von der Hofflage und Gebaeuden des koeniglichen Domainen Amts Pabianice", AGAD, sygn. Zb. Kart. 352-22